Fetva Meclisi

İstihale, bir nesnenin tam bir kimyasal dönüşümüne verilen isimdir. Hassas bir konu olduğu için şu ayrıntıyı unutmamak gerekir. Dönüşüm ve karışım başka şeylerdir. Necis bir şeyin temiz şeyin içine karışması onu temizlemez. Bu da şu demektir: Nesne A maddesi iken B maddesine dönüşmüştür. Buna göre bazı sonuçlar şu şekilde önümüze çıkmaktadır: Kimyasal özelliği tamamen değişen alkol yeni şekli ile necis bir madde değilse artık temiz kabul edilir. Pis bir su ile sulanan arazide yetişen bitki pis olmaz. O suyun topraktan bitkiye intikali ile geçirdiği merhale onu yeni bir kimyasal yapıya kavuşturur. Domuz ve ürünleri başta olmak üzere necis kabul edilen bir şeyin kimyasal dönüşümü sonuçta pis olmayan bir nesne olarak önümüze çıkarsa ona temiz deriz. Mesela domuzun kemikleri necistir. Ateşte yakılıp kül olduktan sonra o kemiklerin külleri için necis demeyiz. Ortadaki yeni bir üründür, eski kemikler değildir. Bu konuda su ile sıvılar aynıdır. Unutulmaması gereken bir ayrıntı olarak şu da bilinmelidir: Temiz bir nesneye (mesela sıvıya) yok denebilecek kadar küçük bir necaset karışımı, o necasetin etkisi hissedilemediği gibi tamamen kaybolmuş gibi olması temizin temiz kalmasına mani olmaz. Özellikle Hanefi mezhebi içtihadı böyledir.

İlaç gibi bir alanda zaruretten söz etmemiz gerekmektedir. Muadili bulunmadığı sürece haram bir nesneden imal edilmiş olsa bile ilaçlar kullanılabilir. Müslümanlar olarak birbirimizle cedelleşme yerine daha helal ilaçlar üretecek sistemler üzerinde çalışmalıyız ki helal haram bilmeyenlere mahkûm olmadığımız bir ortam oluşturabilelim.

Jelatin; sığır, domuz, balık ve kümes hayvanları gibi omurgalıların kollajeninden elde edilen bir protein türüdür. Jelatin üretiminde başlıca hammadde olarak domuzun kemik ve deri altı tabakası ile sığırın kemik ve derileri kullanılmaktadır. İnsan sağlığına olumsuz etkisi olmadığı göz önüne alınarak helallik açısından jelatine yaklaşıldığında temel hareket noktası, menşeinin helal olmasıdır. Bunun yanında üretim aşamasında, jelatine kaynak teşkil eden hammaddenin yapısal özelliklerini yitirip yitirmemesinin, ürünün helalliğine etki edip etmeyeceği de tartışılmıştır. Öncelikle menşei itibariyle helal olan yani yenilebilir ve İslami usullere göre tezkiye edilmiş (kesilmiş) hayvanların derilerden ve kemiklerden elde edilen jelatinin tüketilmesinin helalliği noktasında herhangi bir tartışma söz konusu değildir. Jelatinin dini hükmü konusundaki esas hareket noktası ise, haram bir menşeden elde edilmiş olması halinde, imalat aşamasında tam anlamıyla bir dönüşüm/değişim geçirip geçirmediği hususudur. Bu husus fıkıh literatüründe “istihale” kavramı çerçevesinde ele alınmaktadır. İstihale dinen necis sayılan bir maddenin yapı değişimine uğrayarak temiz bir maddeye dönüşümünü ifade etmektedir. Fıkıh kaynaklarında istihalenin dayandığı mantık, Allah Teala’nın bir maddenin necis olmasını, sahip olduğu yapısal duruma bağladığı düşüncesiyle açıklanmaktadır. Bu düşünceye göre maddenin yapısında gerçekleşen dönüşüm, ister istemez necaset niteliğinin de değişmesini gerektirmektedir. İstihalenin necis bir maddeyi temiz hale getirebileceği hususunu bazı fakihler onaylamasa da, aralarında Hanefilerin de yer aldığı birçok alim, istihalenin böyle bir işlevi olduğunu kabul etmektedir. Meseleye haram menşeden elde edilen jelatinin hükmü açısından yaklaşıldığında, üretim aşamasında bir istihale gerçekleşip gerçekleşmediği hususu önem taşımaktadır. Bu konuda farklı yaklaşımların olduğu görülmektedir. Jelatinin üretiminde kimyasal reaksiyonlar sonucunda istihale olduğunu söyleyen uzmanlar olduğu gibi, yaptıkları deneylerle jelatinin istihaleye uğramayan katkı maddelerinden biri olduğu sonucuna ulaşan uzmanlar da bulunmaktadır (bk. I. Ulusal Helal ve Sağlıklı Gıda Kongresi, Ankara, 2011; el-Beyanü’l-Hitami ve’t-Tavsiyat li’n-Nedveti’l-İlmiyye: el-İstihale ve’l-İstihlak ve Müsteceddatühüma fi’l-Ğıza ve’d-Deva (9-10 Şubat 2015, Cidde, s. 2-11; “İstihale”, DİA, EK 1, 674-676). Bu bağlamda jelatin üzerinde araştırma yapan birçok uzman, her ne kadar üretim aşamasında bazı amino asit ve karbonhidrat yapılarını kaybetse de kollajenin amino asit dizesini büyük oranda koruduğu, değişimin alfa sarmal yapısındaki hidrojen bağının değişiminden ibaret kaldığı, dolayısıyla kollajenin jelatine dönüşümünde gerçek anlamda bir kimyasal dönüşüm değil, bazı fiziksel ve kimyasal özelliklerde farklılaşma meydana geldiği sonucuna ulaşmışlardır (I. Ulusal Helal ve Sağlıklı Gıda Kongresi, Ankara, 2011, s. 86-93; 109; Ahmad Sakr, Jelatin, İstanbul 2008, s. 47; Harun Şimşek, A'dan Z'ye Hayvansal Kaynaklı Gıda Katkı Maddeleri, Almanya 2012, s. 72-73). Fıkıh kaynakların çizdiği çerçeveye göre istihale, necis veya kullanılması haram olan bir maddenin hakikatinin değişip ilgili maddenin isim, özellikler ve nitelikler itibariyle farklı bir maddeye dönüşmesidir. Bu açıdan bakıldığında klasik kaynaklarda “vasıf değişimi” bağlamında verilen örnekler, her kimyasal reaksiyonun geçerli bir istihale olmadığını ortaya koymaktadır. Zira söz konusu maddede bazı değişimler olsa da bu her zaman tam bir kimyasal değişim olmamaktadır. Oysa istihaleden bahsedebilmek için maddenin tam bir kimyasal değişime uğraması gerekmektedir. Şu halde yukarıdaki uzman görüşlerine de dayanarak, jelatinin geçirdiği işlemin bir istihaleden/dönüşümden ziyade bir ayrıştırma işlemi olduğu anlaşılmaktadır. Buna göre, kollajenin kaynağı olan hayvan helal değilse, ondan üretilen jelatin de helal olmamaktadır. Menşeinin helalliği bilinmeyen jelatinlerin Müslümanların tüketeceği gıdaların üretiminde kullanılması ve içinde domuz kaynaklı jelatin olduğu kesin olarak bilinen gıdaların tüketimi caiz değildir.

İdrar necistir. Necasetle bu tür işlerin yapılması abes bir iştir.

Fakihler tabaklama, yakma, çok içinde kaybolma, toprakta kaybolma, kimyasal dönüşüm gibi nedenlerle pisin temiz, temizin de pis olarak değişebileceği üzerine görüş belirtmişlerdir. Teknolojik çalışmaları da bu kategoriye ilave etmemiz mümkündür. Hanefi fukahasının da içinde bulunduğu bazı fakihler dönüşümün (istihale) bir temizlenme çeşidi olabileceğine hükmetmişlerdir. Bunu biz daha açık bir ifade ile tam bir kimyasal dönüşüm yaşayan nesnenin yeni bir kimliği olacağı, pis iken temiz sayılabileceği şeklinde söyleyebiliriz. Toprağa bulaşan bir necasetin toprakta kuruyup kaybolması durumunda da toprak için temizlendi hükmü verilmiştir. Alkol, kimyasal bir değişimle sirkeye dönüştüğünde de temiz sayılır ve sirke olarak kullanılabilir. Bir bardak olarak pis iken büyük bir havuza karıştırıldığında havuzdaki yoğunluğun içinde kaybolup giderse o da artık pis değildir. Atık suların arıtılması sisteminde önce kaba pislikler giderilir, insan atıkları giderilir, bakteriyel malzeme ile mikroplardan arındırılır, dinlendirilip ikinci bir arıtmadan geçirilip klor ve benzeri dezenfekte malzemesi ilave edilirse bu su adeta ilk yaratılış sürecine dönüştürülmüş olmaktadır. Son haliyle kullanma suyu olarak tüketilebilir, necis değildir. Merhalelere göre de kullanılabilir. Mesela ilk arıtılma merhalesinde bahçe sulamasında son merhalede ise ev ihtiyaçlarında kullanılması gibi bir tasnif yapılabilir. Özet olarak son merhaleden de geçen arıtılmış atık suyun her türlü kullanılabileceği üzerine muasır fukaha görüş belirtmiştir.

Selamünaleyküm. İstihareden önce gerekli istişare ve araştırma bitirilmelidir. İstihare en son nokta olmalıdır. kimsenin başkası adına istihare etmesinin anlamı yoktur. Karşı taraf sizinle evlenmeyi uygun bulup düşünüyorsa onun istiharesinin sonucu olumlu demektir zaten.

Eğer bununla kastınız, içine bu haram olan sıvıların karıştırılmış olduğu ise bunu sormaya bile gerek yoktur; alkol ebediyen haramdır. Hayır kastınız, bu sözü ettiğiniz nesnelerin kokusu verilmiş ve özellikle kâfirlerin zevki olarak kullanılıyor ise bu durumda da kâfirlere özenme açısından caiz olmayacaktır. Alkolün kendisi kadar olmasa da bir başka seviyede yine haram olur. Zira kâfirlere benzeşmeye neden olan şeylerde haram olma durumu vardır.

Eczanede keyfi bir ürün satılmaz. Satılan şeyler insan sağlığı için zaruri olan ürünlerdir. Ne yazık ki insanlık alkol ve domuz katkısından kurtulabilecek seviyede bir teknolojiye şimdiye kadar erememiştir. İnsan sağlığı için şu anda üretilebilenler bunlardır. Bu nedenle zaruri olan ürünler sattığınız için sizin ticaretinizde bu açıdan bir haramlık olmaz biiznillah.

Bu sorunun cevabı hayatın içinden de çıkarabilirsiniz. Yediğimiz içtiğimiz şeyler, giydiklerimiz bir noktayı aşınca sorun nedeni olabilmektedir. Hatta yaşamamız için şart olan hava bile bir seviyeden sonra burnumuzdan girince ölüm nedeni olabiliyor. Mesela karlı bir fırtınada nefes almak zor olabiliyor. Mubahlar da böyledir. Dinimiz mubahları mü'min için serbest alan olarak bırakmıştır ama bir noktadan sonra mekruha, ondan sonra da harama dolayısıyla sakıncalı noktaya taşabilir. Bunun için mubahları değerlendirirken şu hususlara dikkat edilmesi gerekmektedir: Harama kayma riski mubah için sınır olmalıdır. Bu haram alkolden, ibadet ihmaline, aile içi görevleri aksatmaya kadar pek çok alan için geniş bir yelpazede düşünülmelidir. Gereğinden fazla konuşmak da buna dâhildir, aslı mubah olsa bile nemimeye veya gıybete götürdüğünde haram sınırlarına girmiş olur. Kazancı artanın hayatını din dışına kaydırması da buna benzer. Mubahlara en çok temas eden konulardan biri de israf konusudur. İsraf haramdır. Hangi konuda olursa olsun israf varsa esas mubah bile olsa uzak durulmalıdır. Bir başka hassasiyet ise mubahların dünya sevgisini putlaştırması riskidir. Dünya sevgisi abartıldığında ve kontrol dışına taşırıldığında ibadetler ihmal edilecek haramlara temas sağlanacaktır. Bu da kul için bir tehlikedir. Bu tehlike önceden giderilebiliyorsa ki giderilebilir, biz de mubahlarda sınırsızlık olamaz deriz. Elbette bu sınırı da din belirlemelidir.

Bu ürünün üretimi ile alakalı uzmanına sorduğumuz soruya şu cevabı vermiştir: “Piyasada doğal vanilya ve vanilya özütü çok çok az bulunur, alkolle elde edilir kahverengidir. Çok pahalıdır paketli ürünlere katılmaz. Özel pastacılıkta kullanılabilir. Paketli gıdaların içinde aromatizan olarak bulunan ve “vanilin/şekerli vanilin” şeklinde paketlenen, evlerimizde pastalara koyduğumuz formu ise sentetiktir. Petrolden ya da kâğıt sanayisinin yan ürünlerinden elde edilir. “Doğala Özdeş Aroma” olarak etkilerde yer alır. Beyaz toz şeklindedir. Vanilya aromalı bir ürün; bu katı sentetik vanilin tozu eklenerek üretilmiş olabilir. Bir de gazlı içeceklerde olduğu gibi sıvı ürünlere aromaların çok az bir miktar alkolde çözülerek eklenmesi ve etikete yazılmaması durumu vardır. Bu tüm aromalar için geçerlidir. Vanilin de suda çözünmediği için bu riske dâhildir. Ama katı ürünler için normalde kendisi de katı bir tozdur, üretim prosesinde sıvıya çevirmek gerekmiyorsa kendisi alkol içermez.” Buna göre de şu tespiti yapabiliriz: Bu üründe kullanılan alkolün ürünün içeriğine direkt katkı yapmadığı sadece üretim anında kullanıldığı anlaşılmaktadır. Kullanılan alkol de çok az denecek niteliktedir. Bu üründe kullanılan alkol oranı o ürünü çokça tüketecek olsa bile bir insan sarhoş etme özelliği görülmemektedir. Bu üründeki alkol, bazı çikolata çeşitlerinde kullanılan alkol gibi değildir. O tür çikolatalar özellikle “alkollü” niteliği ile satılmaktadır. Sonuç olarak piyasadaki vanilyanın gıdada kullanılmasında direkt haram ifadesini kullanmak zordur.

Direkt şu ürün haramdır demek yerine muhtevasında alkol bulunan ürün haramdır. İnsan sağlığı açısından sakıncalı bulunan ürün haramdır dememiz gerekir. Belirttiğiniz ürünleri bu ölçülere göre değerlendirin. Bu ürünlerin bir başka özelliği de, dünya emperyalizminin belirgin ağlarından birini temsil etmesidir ki bizce tam bir haramlık nedeni olabilir bir durumdur bu durum.

YABANCI MARKA olması çok önemli değildir. Önemli olan alkol ve domuz ürünü ya da sağlık açısından uzun vadede bile olsa tehlike oluşturmasıdır. Bu açıdan ele alırız meseleyi. Eğer bu üç sıkıntıdan biri varsa o zaman da sadece doktorun başka alternatifi yok dediğini kullanabiliriz. Başka bir amaçla kullanmamız yani tıbbi bir zaruret olmadan kullanmamız caiz olmaz.